Astma nədir?
Bu bölmədə astma xəstəliyinin təməl anatomiyası və tənəffüs yollarının xarici mühitə necə reaksiya verdiyi izah olunur. Məqsəd, xəstəliyin sadəcə öskürək olmadığını, fiziki bir daralma olduğunu vizual olaraq anlamaqdır.
Astma, ağciyərlərə hava daşıyan tənəffüs yollarının (bronxların) xroniki iltihabi xəstəliyidir. Bu iltihab tənəffüs yollarını həssaslaşdırır və müxtəlif qıcıqlandırıcılara qarşı aşırı reaksiya verməsinə səbəb olur.
Astma tutması zamanı tənəffüs yollarının ətrafındakı əzələlər yığılır (bronxospazm), daxili qişa şişir (iltihab) və həddindən artıq selik (selik tıxacı) ifraz olunur. Nəticədə hava axını çətinləşir.
Tənəffüs Yollarının Müqayisəsi
Düymələri sıxaraq normal və astmalı hava yolunu vizual müqayisə edin.
Şəxsi Fəaliyyət Planı (Özünü Yoxla)
Astma vəziyyətinizi evdə idarə etmək üçün bu interaktiv yoxlanışdan istifadə edin. Hazırkı şikayətlərinizi seçin və hansı zonada olduğunuzu, dərhal nə etməli olduğunuzu öyrənin.
Bu gün özünüzü necə hiss edirsiniz? (Uyğun olanları seçin)
Yaşıl Zona: Yaxşı
Astma nəzarət altındadır.
- Gündəlik qoruyucu dərmanlarınızı eyni qaydada davam etdirin.
- Fiziki aktivlikdən əvvəl həkiminiz tövsiyə edibsə sprey istifadə edin.
Sarı Zona: Diqqət
Əlamətlər pisləşir, ehtiyatlı olun.
- Gündəlik dərmanlara davam edin.
- Dərhal xilasedici inqalyatoru təlimata uyğun vurun.
- 1 saat ərzində yaxşılaşma olmazsa həkimlə əlaqə saxlayın.
Qırmızı Zona: Təhlükə
Təcili tibbi müdaxilə lazımdır!
- Dərhal xilasedici spreyi vurun.
- Gözləməyin, təcili yardıma (103) zəng edin və ya xəstəxanaya gedin.
Səbəblər və Tətikləyicilər
Astmanın tək bir səbəbi yoxdur, o genetik və ətraf mühit amillərinin birləşməsindən yaranır. Bu bölmədə astma tutmalarını ("krizlərini") başlada bilən ən çox yayılmış tətikləyicilərlə tanış olacaqsınız.
Genetika
Ailə üzvlərində astma və ya allergiya olması riski artırır.
Allergiyalar
Ev tozu gənələri, bitki tozcuqları (polen), ev heyvanlarının tükü və kəpəyi.
Hava Dəyişikliyi
Qəfil soyuq hava, rütubət dəyişikliyi və ya duman tutmaları tətikləyə bilər.
Fiziki Aktivlik
İdman, xüsusilə soyuq və quru havada edildikdə tənəffüs yollarını daralda bilər.
Əsas Tətikləyici Amillər
Məlumatın seqmentasiyası (İnteraktiv diaqram)
Astmanın Əlamətləri
Astmanın simptomları xəstədən xəstəyə dəyişir. Bəzilərində nadir hallarda baş verirsə, digərlərində gündəlik həyata təsir edir. Qrafikdə xəstələrin ən çox şikayət etdiyi əsas əlamətləri və onların ümumi təzahür tezliyini görə bilərsiniz.
Təngnəfəslik
Kifayət qədər hava ala bilməmək hissi, nəfəs darlığı.
Öskürək
Xüsusilə gecələr, səhərə yaxın və ya gülərkən artan quru öskürək.
Sinədə Sıxılma
Sanki sinəyə ağır bir əşya qoyulub və ya iplə sıxılır hissi.
Diaqnoz necə qoyulur?
Astma diaqnozu təkcə şikayətlərə əsasən qoyulmur. Həkimlər ağciyərlərin funksiyasını ölçmək və səbəbləri müəyyən etmək üçün xüsusi testlərdən istifadə edirlər. Aşağıdakı addımlara klikləyərək detalları öyrənin.
Spirometriya ən əsas astma testidir. Xüsusi bir cihaza (spirometr) dərin nəfəs alaraq güclə üfləməyiniz tələb olunur.
- Nəyi ölçür? Nə qədər hava üfləyə bildiyinizi və bunu nə qədər sürətlə etdiyinizi.
- Hava yollarında daralma olub-olmadığını dəqiq göstərir.
- Test dərman (bronxgenişləndirici) verildikdən əvvəl və sonra təkrarlana bilər.
Əgər astmanın allergik mənşəli olduğu düşünülürsə, həkim allergiya testləri təyin edə bilər.
- Dəri (Prick) Testi: Dəriyə kiçik miqdarda allergenlər damladılır və reaksiya yoxlanılır.
- Qan Testi: Qanda xüsusi antikorların (IgE) səviyyəsi ölçülərək allergenlərə qarşı həssaslıq yoxlanılır.
- Bu testlər sizə nədən uzaq durmalı olduğunuzu müəyyən etməyə kömək edir.
Həkim sinənizi stetoskopla dinləyərək nəfəs alarkən "fısıltı" (xırıltı) səsi olub-olmadığını yoxlayır. Həmçinin, şikayətlərinizin nə vaxt başladığı, nə vaxt şiddətləndiyi barədə ətraflı məlumat toplanır.
Müalicə və İdarəetmə
Astmanın tam müalicəsi olmasa da, müasir tibb vasitəsilə onu tam nəzarət altında saxlamaq mümkündür. Müalicə planı iki əsas istiqamətə bölünür: dərman müalicəsi (inqalyatorlar) və həyat tərzi dəyişiklikləri.
İnqalyatorlar (Dərmanlar)
Təcili Yardım (Xilasedici) İnqalyatorlar:
Tutma zamanı tənəffüs yollarının əzələlərini sürətlə boşaldaraq nəfəsalmanı asanlaşdırır (məsələn, Salbutamol).
Gündəlik (Nəzarətedici) İnqalyatorlar:
Hər gün istifadə olunur. Tənəffüs yollarındakı iltihabı azaldır və tutmaların qarşısını alır (məsələn, Kortikosteroidlər).
Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
- ✓ Tətikləyicilərdən uzaq durmaq: Toz, siqaret tüstüsü, kimyəvi qoxulardan qorunmaq.
- ✓ Aktiv olmaq: Düzgün seçilmiş idman ağciyər tutumunu artırır. Soyuqda idman edərkən ağzı/burnu şarfla bağlamaq.
- ✓ Çəkiyə nəzarət: Artıq çəki ağciyərlərə təzyiq edərək astmanı çətinləşdirir.
- ✓ Plan qurmaq: Həkimlə birlikdə "Astma Fəaliyyət Planı" yazmaq və ona riayət etmək.
Həkimə Nə Vaxt Müraciət Etməli?
Bu bölmə həyati əhəmiyyət daşıyır. Astma kəskinləşdikdə və ya nəzarətdən çıxdıqda evdə müalicə cəhdləri təhlükəli ola bilər. Aşağıdakı hallarda dərhal tibbi yardım axtarmaq lazımdır.
Kəskin Tutmalar (Dərhal Təcili Yardım!)
Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri varsa, təcili yardıma müraciət edin (103):
- ❗ Təcili yardım inqalyatorunu istifadə etməyinizə baxmayaraq heç bir rahatlama olmaması.
- ❗ Nəfəs darlığı səbəbindən danışmaqda çətinlik çəkmək (yalnız tək sözlər deyə bilmək).
- ❗ Nəfəs alarkən döş qəfəsinin şiddətlə içəri batması, burun pərlərinin genişlənməsi.
- ❗ Dodaqlarda və ya dırnaq diblərində göyərmə (siyanoz) müşahidə olunması.